Làng Nghề Tranh Giấy Dừa Đà Nẵng – Nơi Tái Sinh Những Tàu Dừa Bỏ Đi

Làng Nghề Tranh Giấy Dừa không chỉ là nơi sáng tạo ra những tác phẩm nghệ thuật tinh xảo mà còn là địa điểm gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam thông qua việc tái chế tàu dừa – nguồn nguyên liệu phong phú nhưng thường bị lãng phí của vùng đất miền Trung.

Sự ra đời của Làng Nghề Tranh Giấy Dừa

Làng Nghề Tranh Giấy Dừa Đà Nẵng gắn liền với tên tuổi của họa sĩ Lê Thanh Hà, một người con xứ Nghệ, sinh năm 1978, tốt nghiệp Trường đại học Mỹ thuật Huế. Với niềm đam mê về nghệ thuật truyền thống và tinh thần bảo vệ môi trường, họa sĩ Lê Thanh Hà đã tiên phong trong việc nghiên cứu và phát triển nghề làm tranh từ giấy dừa từ năm 2015.

Ban đầu, ông thử nghiệm với nguyên liệu từ dừa nước ở Hội An. Nhưng trong một lần chạy xe dọc bờ biển từ Hội An đến Đà Nẵng, Lê Thanh Hà đã nhìn thấy những tàu dừa bị cắt bỏ, chất đống trên xe rác. Từ đó, ý tưởng tận dụng nguồn nguyên liệu này để làm tranh đã hình thành. Cuối năm 2018, ông chuyển về Đà Nẵng và quyết định mở xưởng, phát triển kỹ thuật làm tranh giấy dừa cạn, đặt nền móng cho Làng Nghề Tranh Giấy Dừa ngày nay.

“Làm từ dừa ta sẽ có nguồn nguyên liệu vô tận khi tàu dừa liên tục bị cắt bỏ vào mùa bão. Mặt khác giúp giải quyết được nguồn rác thải ra môi trường,” họa sĩ Lê Thanh Hà chia sẻ về ý tưởng ban đầu của mình.

Quy trình sản xuất tranh giấy dừa độc đáo

Tạo ra một bức tranh giấy dừa đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và tâm huyết của người nghệ nhân. Quy trình sản xuất tại Làng Nghề Tranh Giấy Dừa phải trải qua 10 bước công phu, kết hợp giữa kỹ thuật làm giấy truyền thống của người H’Mông và phương pháp in hoa văn bằng áp lực nước của Nhật Bản.

Nguyên liệu và sơ chế

Tàu dừa sau khi thu gom về xưởng sẽ được loại bỏ phần lá, chỉ giữ lại phần cuống. Tiếp theo, nghệ nhân sẽ lột bỏ phần vỏ cứng màu xanh bên ngoài để lấy phần lõi bên trong. Phần lõi này được cắt thành từng khúc ngắn, sau đó đem ngâm trong nước khoảng ba ngày để loại bỏ bớt mủ dừa.

Nấu và chế biến bột

Sau khi ngâm nước, phần lõi dừa tiếp tục được nấu với vôi sống trong vòng 24 giờ. Đây là công đoạn quan trọng để làm mềm sợi dừa, giúp quá trình tạo bột dễ dàng hơn. Sau khi nấu xong, lõi dừa được vớt ra, rửa sạch với nước và cho vào máy nghiền nhuyễn đến khi tạo thành bột dừa có độ mịn vừa ý.

Ủ lên men tự nhiên

Phần bột dừa sau khi xay được đem ủ lên men từ 15 đến 17 ngày để tạo độ trắng tự nhiên mà không cần sử dụng hóa chất. Trong suốt quá trình này, nghệ nhân phải thường xuyên thay nước để đảm bảo chất lượng của bột giấy.

“Trong giai đoạn đầu, xưởng của tôi chưa có nhiều khách, bột dừa không sử dụng đến nên phải ủ lâu. Nhờ vậy, tôi phát hiện rằng tàu dừa cạn có điểm đặc biệt là tự lên men trắng tự nhiên mà không cần dùng đến chất tẩy nào, giúp bảo vệ môi trường,” nghệ nhân Lê Thanh Hà chia sẻ.

Thiết kế và tạo khuôn

Trong khi chờ bột dừa ủ lên men, các nghệ nhân sẽ tiến hành thiết kế hoa văn cho tranh. Họ vẽ tay từng họa tiết, sau đó scan và vẽ lại trên máy tính để tạo nên bộ họa tiết hoàn chỉnh. Tiếp theo, họ in hoa văn lên giấy decal, cắt decal để tạo khuôn và dán băng keo để giữ hoa văn không bị đứt rời.

Khắc tranh và hoàn thiện

Khi bột dừa đã sẵn sàng, nghệ nhân sẽ đổ bột lên khung lưới và dàn phẳng. Họ sử dụng vòi nước với áp lực khác nhau như một công cụ khắc tranh, tạo nên các lớp dày mỏng khác nhau trên bề mặt giấy ướt. Đây được xem là công đoạn đòi hỏi kỹ thuật cao nhất, quyết định đến thẩm mỹ của bức tranh.

Sau khi hoàn thành việc khắc tranh, sản phẩm được đem phơi khô dưới ánh nắng mặt trời. Cuối cùng, tranh sẽ được đưa vào công đoạn hoàn thiện như đóng khung, lắp đèn chiếu sáng từ phía sau để tận dụng đặc tính xuyên sáng của giấy dừa.

Giá trị văn hóa và nghệ thuật của tranh giấy dừa

Làng Nghề Tranh Giấy Dừa đã tạo nên một dòng tranh độc đáo mang đậm bản sắc Việt Nam, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại. Những tác phẩm tranh giấy dừa từ làng nghề này không chỉ có giá trị thẩm mỹ cao mà còn là sự kết tinh của văn hóa ba miền.

Sự kết hợp độc đáo các phương pháp truyền thống

Điều khiến tranh giấy dừa Đà Nẵng trở nên đặc biệt chính là sự kết hợp tinh tế giữa phương thức đổ giấy truyền thống của người H’Mông ở vùng núi phía Bắc với kỹ thuật in hoa văn bằng áp lực nước kiểu Rakusui Washi của Nhật Bản. Họa sĩ Lê Thanh Hà đã không ngại đường xa, lặn lội từ Đà Nẵng lên tận bản Cang, Pà Cò (Mai Châu, Hòa Bình) để học hỏi phương thức làm giấy giang truyền thống của người H’Mông.

“Tranh giấy dừa là dòng tranh được làm hoàn toàn thủ công với phương thức cổ và kỹ thuật khắc trên bột ướt qua khuôn độc bản – phát triển từ kỹ thuật in trên giấy ướt của Nhật Bản Rakusui Washi với độ bền tương đương giấy cổ 100 đến 300 năm,” họa sĩ Lê Thanh Hà giải thích.

Chủ đề và hoa văn đặc trưng

Tranh giấy dừa từ Làng Nghề Tranh Giấy Dừa Đà Nẵng thường mang những chủ đề về Phật giáo, thiên nhiên, danh nhân và các biểu tượng văn hóa đặc trưng của Việt Nam. Đặc biệt, nhiều tác phẩm lấy cảm hứng từ chính vùng đất Đà Nẵng như hình ảnh voọc chà vá chân nâu – loài linh trưởng quý hiếm của bán đảo Sơn Trà, hay cảnh đẹp của biển Đà Nẵng.

Lê Thanh Hà nhấn mạnh rằng mỗi vùng đất nên có những hoa văn đặc trưng riêng: “Ngoài chất liệu đặc biệt, giấy phải có hệ thống hoa văn đặc trưng của từng địa phương. Đó là sự tinh tế của người làm nghề. Và đó, cũng là cách gián tiếp khẳng định kho tàng giàu có của nền văn hóa Việt.”

Đóng góp cho xã hội và môi trường

Làng Nghề Tranh Giấy Dừa không chỉ mang lại giá trị nghệ thuật mà còn đóng góp tích cực cho xã hội và môi trường theo nhiều cách.

Tận dụng phế phẩm, bảo vệ môi trường

Với việc tận dụng tàu dừa bỏ đi làm nguyên liệu, Làng Nghề Tranh Giấy Dừa đã góp phần giảm thiểu rác thải, bảo vệ môi trường. Đặc biệt, quy trình sản xuất tranh giấy dừa hoàn toàn không sử dụng hóa chất, tuân theo phương pháp tự nhiên, thân thiện với môi trường.

“Muốn loại bỏ tạp chất, tẩy trắng bột giấy, người ta có thể ngâm với hoá chất chỉ mất một ngày, nhưng ở đây mình không sử dụng hoá chất mà dùng phương pháp ngâm ủ tự nhiên trong 17 ngày. Giấy dừa được tạo ra hoàn toàn bằng nguyên liệu của bẹ dừa cạn, màu giấy trắng ngà tự nhiên,” họa sĩ Lê Thanh Hà chia sẻ.

Tạo việc làm cho người dân địa phương

Làng Nghề Tranh Giấy Dừa đã tạo ra sinh kế cho nhiều người dân địa phương, đặc biệt là phụ nữ ở làng chài Thọ Quang (quận Sơn Trà). Vào mùa mưa bão khi ngư dân không thể ra khơi đánh bắt, họ có thể kiếm thêm thu nhập bằng cách làm việc tại xưởng tranh, thu gom tàu dừa, loại bỏ lá, gọt vỏ và nấu bẹ dừa.

“Nghề này không khó, những ai có tính nhẫn nại và tâm huyết với nghề đều có thể theo được,” họa sĩ Lê Thanh Hà khẳng định.

Truyền lửa và phát triển làng nghề

Một điểm đáng chú ý trong hoạt động của Làng Nghề Tranh Giấy Dừa là tinh thần chia sẻ, truyền nghề cho thế hệ trẻ và những người có đam mê.

Dạy nghề miễn phí

Khác với nhiều làng nghề truyền thống thường giữ bí quyết nghề nghiệp, Lê Thanh Hà và các nghệ nhân tại Làng Nghề Tranh Giấy Dừa luôn sẵn sàng truyền dạy kỹ thuật làm tranh giấy dừa cho bất kỳ ai yêu thích và muốn theo đuổi nghề này. Họ thậm chí còn dạy nghề miễn phí, chỉ với một điều kiện là học viên không thương mại hóa tranh giấy dừa.

“Tôi và những thợ lành nghề tại xưởng, sẵn sàng chia sẻ mọi bí quyết để tranh giấy dừa có thể đến được với nhiều người hơn. Ai cũng có thể học và làm tranh giấy dừa, chúng tôi dạy học miễn phí. Nhưng với một điều kiện cam kết không được thương mại hóa tranh giấy dừa dù với bất kỳ lý do gì,” Lê Thanh Hà bộc bạch.

Mở rộng mô hình

Nhờ tinh thần chia sẻ của Lê Thanh Hà, hiện nay đã có nhiều học trò của ông mở xưởng sản xuất tranh giấy dừa ở các địa phương khác như Bến Tre. Thậm chí, ở Pà Cò (Mai Châu, Hòa Bình) cũng có xưởng sản xuất “Giấy quê tôi – giấy bản Mai Châu” của người H’mông dưới sự hướng dẫn và truyền nghề của họa sĩ Lê Thanh Hà.

Triển vọng phát triển của Làng Nghề Tranh Giấy Dừa

Với sự độc đáo về kỹ thuật, tính thẩm mỹ cao và giá trị văn hóa đặc sắc, Làng Nghề Tranh Giấy Dừa đã và đang nhận được sự quan tâm từ cả người Việt và du khách quốc tế.

Thị trường trong nước và quốc tế

Tranh giấy dừa từ Làng Nghề Tranh Giấy Dừa Đà Nẵng đã được nhiều người trong nước và quốc tế yêu thích và đặt hàng. Giá của một bức tranh thường từ 3-5 triệu đồng, trong khi với thị trường nước ngoài, giá có thể lên đến 200-400 USD/bức.

“Không chỉ bán trong nước, tranh giấy dừa của anh Hà đã xuất đi nhiều nước trên thế giới như Mỹ, Đức, Hàn Quốc…”

Định hướng tương lai

Họa sĩ Lê Thanh Hà ấp ủ nhiều ước mơ cho Làng Nghề Tranh Giấy Dừa, trong đó có việc phát triển nghề này thành một nghề truyền thống được công nhận và nhân rộng ra nhiều vùng miền khác nhau của Việt Nam.

“Chia sẻ về những dự định trong tương lai, anh Hà cho biết, anh rất mong muốn tranh giấy dừa sẽ trở thành một nghề truyền thống, nhân rộng nghề này và phát triển nó một cách bền vững. Anh luôn sẵn sàng truyền nghề cho những ai có mong muốn, đam mê với nghề làm tranh giấy dừa này.

Trải nghiệm tham quan Làng Nghề Tranh Giấy Dừa

Đến với Đà Nẵng, du khách có thể ghé thăm xưởng tranh “Giấy quê tôi” tại quận Sơn Trà để tham quan quy trình sản xuất tranh giấy dừa và thưởng thức những tác phẩm nghệ thuật độc đáo.

Tại đây, du khách không chỉ được ngắm nhìn các sản phẩm mà còn có cơ hội tham gia trải nghiệm làm tranh giấy dừa dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân. Đây là hoạt động được nhiều khách du lịch, đặc biệt là khách nước ngoài yêu thích.

Làng Nghề Tranh Giấy Dừa Đà Nẵng là minh chứng cho sự sáng tạo và tinh thần văn hóa của người Việt Nam. Từ những tàu dừa tưởng chừng vô giá trị, qua đôi tay khéo léo của các nghệ nhân, đã trở thành những tác phẩm nghệ thuật đầy giá trị. Sự kết hợp giữa phương pháp làm giấy truyền thống của người H’Mông và kỹ thuật in của Nhật Bản đã tạo nên một dòng tranh độc đáo mang đậm bản sắc Việt.

Với tinh thần chia sẻ, Làng Nghề Tranh Giấy Dừa không chỉ là nơi sản xuất tranh mà còn là điểm đến truyền cảm hứng cho những người yêu nghệ thuật và bảo vệ môi trường. Qua việc tận dụng nguyên liệu tự nhiên, làm giấy không hóa chất, và sáng tạo những tác phẩm mang giá trị văn hóa cao, làng nghề đã và đang đóng góp tích cực vào việc bảo tồn và phát huy vốn quý văn hóa dân tộc, đồng thời nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường trong cộng đồng.

Khi đến Đà Nẵng, hãy dành thời gian ghé thăm Làng Nghề Tranh Giấy Dừa để hiểu hơn về một nghề thủ công đặc sắc và mang về những tác phẩm nghệ thuật độc đáo làm quà lưu niệm cho bạn bè và người thân.